Sau tiệc mừng thọ, trong nhà yên tĩnh được ba ngày.
Trong ba ngày này, Kiến Quốc mang tờ sổ tiết kiệm đó ra ngân hàng mở một tài khoản mới, theo ý của anh, gửi bốn trăm năm mươi nghìn thành tiền gửi không kỳ hạn. Anh bàn bạc với con gái ta suốt một đêm, cuối cùng quyết định để số tiền này vào một chiếc thẻ đứng tên con gái, mật khẩu chỉ có hai vợ chồng họ biết. Kiến Quốc nói, chờ khi nào mẹ cần dùng thì có thể rút bất cứ lúc nào. Anh đặc biệt mang thẻ ngân hàng vào phòng ta, để ta tận mắt nhìn thấy, lại nói cho ta biết mật khẩu: "Mẹ, số tiền này vẫn là của mẹ. Con quản lý giúp mẹ, mẹ cứ yên tâm trăm phần trăm." Tôi gật đầu bảo được.
Tôi vốn tưởng rằng chuyện đến đây là có thể hạ màn rồi. Hai người con trai đã gật đầu trước mặt mọi người, Kiến Quốc cũng nói lời đến nước đó, mọi người mỗi bên lùi một bước, ngày tháng cứ thế trôi qua như cũ. Nhưng ta vẫn đánh giá thấp sức mạnh của những lời đồn đại.
Trong số những người họ hàng có mặt ở tiệc mừng thọ, có mấy kẻ lắm mồm, vừa bước ra khỏi cửa đã xem chuyện này như chuyện lạ đem đi kể. Một đồn mười, mười đồn trăm, truyền đến sau này đã hoàn toàn biến tướng. Có người nói ta ở nhà con gái làm trâu làm ngựa hai mươi lăm năm, tiền dưỡng già tích cóp được đều bị con rể dỗ ngọt lừa mất. Có người nói hai người con trai bất hiếu, bà mẹ giận quá đem hết di sản cho người ngoài trước. Lại có người nói hôm đó Kiến Quốc quỳ lạy ta trước mặt mọi người mới quỳ lấy được tờ sổ tiết kiệm về tay. Lời ra tiếng vào như bầy kiến mọc thêm chân, bò khắp cả làng cả huyện.
Đến ngày thứ tư, con trai cả tới.
Nó đến sớm hơn mọi khi, hơn chín giờ sáng, ta đang ngồi phơi nắng ngoài ban công. Lúc nó bước vào cửa sắc mặt đã không đúng lắm, mặt mày căng thẳng, tay xách một túi chuối đặt lên bàn, gọi một tiếng "Mẹ", rồi ngồi phịch xuống ghế sofa, không nói lời nào.
Con gái rót trà cho nó, nó đón lấy nhưng một ngụm cũng không uống, đặt lên bàn trà. Tôi liếc nhìn nó một cái, nói: "Mới sáng sớm, ai chọc giận con thế?"
Con trai cả cười gượng hai tiếng, nói: "Mẹ, hai ngày nay mẹ không ra ngoài đúng không? Bên ngoài đồn đại khó nghe lắm."
Tôi "ồ" một tiếng, không tiếp lời.
Con trai cả khựng lại, người hơi nghiêng về phía trước, đè thấp giọng nói: "Người trong làng đều nói con với em trai bất hiếu, nói tụi con bỏ mặc mẹ ở nhà em rể không ngó ngàng, mẹ mới đem hết của cải cho người ngoài. Lại còn có người bảo anh em con tới làm ầm ĩ rồi bị nhà em rể đuổi ra ngoài. Mẹ, mẹ hiểu con mà, con có phải loại người tham tiền của mẹ đâu? Nhưng cái mặt này của con... thật sự không biết giấu vào đâu nữa rồi."
Tôi thở dài một tiếng, nói: "Người ngoài lắm mồm nhiều chuyện, con chấp nhặt với họ làm gì. Mẹ ở đâu, cho tiền ai, có liên quan gì đến họ?"
Con trai cả nói: "Lời không thể nói như vậy được. Mẹ không nghe thấy thôi, họ nói như thật ấy. Ngay cả con trai con đi học về cũng hỏi con, bảo có phải bà nội đem hết tiền cho dượng rồi không. Mẹ bảo con làm bố, bị chính con trai mình hỏi như thế, trong lòng con có tư vị gì?"
Tôi nhìn nó, bỗng cảm thấy có chút xót xa. Thằng cả từ nhỏ đã thật thà, sĩ diện, cả đời sợ nhất là bị người ta chỉ trỏ sau lưng. Nay ầm ĩ thành ra thế này, trong lòng nó chắc chắn chẳng dễ chịu gì. Nhưng ta không thể vì sợ nó khó chịu mà hồ đồ cho qua chuyện này. Có những nút thắt càng buộc càng chặt, chi bằng sớm cởi ra.
"Thằng cả," ta nói, "vậy trong lòng con rốt cuộc nghĩ thế nào? Con nói thật đáy lòng cho mẹ nghe xem. Con cảm thấy mẹ cho Kiến Quốc tiền là sai, hay là cảm thấy mẹ nên bàn bạc trước với con?"
Con trai cả cúi đầu, xoa xoa hai bàn tay, hồi lâu sau mới nói: "Mẹ, con nói thật. Mẹ cho Kiến Quốc, con không phản đối. Em rể đối với mẹ quả thực không có chỗ nào chê được. Nhưng mẹ... mẹ cũng phải nói với tụi con một tiếng chứ. Mẹ đùng một cái cho hết sạch, con với thằng hai cứ như hai thằng ngốc, trước mặt họ hàng ngẩng đầu không nổi. Dẫu mẹ chia cho con ba chục năm chục nghìn, con không lấy của mẹ, con gửi tiết kiệm cho mẹ, sau trăm tuổi của mẹ con lại lấy ra lo liệu việc, thì đó cũng là một danh nghĩa. Giờ như thế này, người ta chỉ bảo con với em trai không phụng dưỡng mẹ, đến tiền của mẹ cũng không giữ nổi."
Tôi hiểu rồi. Thứ nó tranh không phải là tiền, mà là thể diện, là một danh nghĩa "mẹ vẫn nhận ta". Trong lòng nó, có tủi thân, cũng có áy náy. Tôi hiểu nó. Nhưng hiểu thì hiểu, đạo lý vẫn phải phân rõ ràng.
"Thằng cả, con bảo mẹ không bàn bạc với con. Được, vậy mẹ hỏi con, hai mươi lăm năm qua, mẹ đã ở nhà con ngày nào chưa? Con đã đưa mẹ đi bệnh viện lần nào chưa? Con có biết mẹ uống mấy loại thuốc hạ huyết áp không?" Tôi hỏi từng câu một, giọng không nặng nề nhưng như từng mũi kim châm thẳng vào tim nó.
Đầu con trai cả cúi thấp hơn nữa. Nó bưng chén trà lên, uống một ngụm lớn, như muốn nuốt trôi lời nào đó vào trong bụng.
"Con không biết." Tôi trả lời thay nó. "Con không biết, nhưng Kiến Quốc biết. Mỗi một loại thuốc mẹ uống, nó đều nói được tên, nói được uống lúc nào, trước hay sau bữa ăn. Năm nào mẹ từng nằm viện, vì sao mà nằm, nó đều nhớ rõ. Những điều này mẹ không trách con, con có cái khó của con. Nhưng con bảo muốn bàn bạc, bàn thế nào? Mẹ bàn với con cái gì? Bàn xem mẹ nên tiêu tiền của chính mình ra sao à?"
Con trai cả không nói gì nữa. Vành mắt nó lại đỏ hoe. Tôi nhìn nó, bỗng nhớ lại dáng vẻ của nó hồi nhỏ. Khi ấy nhà nghèo, nó là anh cả, luôn giúp ta làm lụng, trông nom em gái và em trai. Nó cũng không phải trời sinh đã bất hiếu, là cuộc sống mài giũa khiến nó chỉ lo nổi cho bản thân mình. Tôi thương nó, nhưng ta không thể vì thế mà xóa sạch món nợ hai mươi lăm năm qua.
"Thằng cả, con nghe mẹ một câu." Tôi dịu giọng lại, "Tiền của mẹ là của chính mẹ. Mẹ cho Kiến Quốc không phải là không nhận các con, mà là mẹ muốn trả một món ân tình. Các con nếu vẫn xem ta là mẹ thì sau này hãy thường xuyên ghé thăm mẹ, nên gọi mẹ thì gọi mẹ, nên ăn cơm thì ăn cơm, cuộc sống cứ tiếp diễn như cũ. Mẹ vẫn là mẹ của các con, điều này không đổi được. Còn người ngoài khua môi múa mép thế nào, đó là miệng của họ, con có bịt cũng không bịt nổi. Con sống tốt ngày tháng của mình là hơn bất cứ điều gì."
Con trai cả ngẩng đầu nhìn ta, bờ môi mấp máy, cuối cùng không nói gì, chỉ gật đầu thật mạnh. Nó ngồi thêm một lát rồi đứng dậy muốn về, đi tới cửa lại quay trở vào, móc từ trong túi ra năm trăm tệ nhét vào tay ta, nói: "Mẹ, tiền này mẹ cầm lấy, thích ăn gì thì mua nấy. Hôm nào con bảo vợ con hầm con gà mang sang cho mẹ." Tôi nói không cần, nó cứ khăng khăng đưa, ta đành phải nhận. Lúc ra khỏi cửa, nó quay đầu nhìn ta một cái, gọi một tiếng: "Mẹ, mẹ bảo trọng."
Sau khi con trai cả đi, ta ngồi ngẩn ngơ ngoài ban công một lúc lâu. Ánh nắng bên ngoài rất đẹp, chiếu lên mặt ấm áp lạ thường. Tôi nhắm mắt lại, bên tai vang lên tiếng thằng cả gọi "mẹ" thuở nhỏ, lại vang lên từng tiếng "mẹ" mà Kiến Quốc gọi suốt những năm tháng qua. Hai giọng nói lồng vào nhau, không phân rõ ai thân thiết hơn, nhưng trong lòng ta hiểu rõ, có những tình cảm không nằm ở cách xưng hô, mà nằm ở hành động ngày qua ngày.
Qua hai ngày sau, con dâu thứ hai tới. Đây vẫn là lần đầu tiên cô ta đến nhà con gái ta. Cô ta ăn mặc tươm tất, uốn tóc xoăn, vừa vào cửa đã nắm tay ta gọi "Mẹ", nói lâu rồi không gặp, rất nhớ ta. Tôi cười đáp lại, bảo con gái đi pha trà. Hàn huyên vài câu, cô ta rốt cuộc cũng đi vào chủ đề chính: "Mẹ, chuyện cuốn sổ tiết kiệm đó, con nghe xong trong lòng cũng thấy khó chịu lắm. Nhà con về nhà cũng cằn nhằn mấy ngày liền. Con không phải bảo không nên cho em rể tiền, chỉ là cảm thấy... số tiền này có phải nên giữ lại một ít để tự dưỡng già không? Mẹ bảo sức khỏe mẹ thế này, ngộ nhỡ sau này nằm liệt giường, thuê người chăm sóc gì đó, chẳng phải cần tiêu tiền sao?"
Tôi cười cười, nói: "Con lại nghĩ xa hơn mẹ rồi. Tiền này chưa tiêu hết đâu, mẹ bảo Kiến Quốc gửi tiết kiệm rồi, sau này có việc gì thì trích từ trong đó ra. Con đừng lo."
Con dâu thứ hai đảo tròn mắt, lại nói: "Vậy ngộ nhỡ nhà em rể gặp chuyện gấp gáp gì, đem số tiền này tiêu mất thì sao? Đến lúc đó mẹ tính thế nào?"
Lời cô ta có gai, như một cái gai mềm đâm vào lòng khiến ta không thoải mái. Nhưng ta không giận, vẫn cười bảo: "Nhà thằng hai các con nếu ngày nào đó gấp gáp cần tiền, mẹ cũng có thể bảo nó tới lấy. Nhưng có ngày đó hay không, trong lòng các con tự hiểu rõ. Bố của chồng con lúc mất vẫn còn lẩm bẩm, nói các con ở trên thành phố chẳng dễ dàng gì. Mẹ không trông mong các con dưỡng già, nhưng cũng không muốn nghe những lời vô căn cứ này."
Nụ cười trên mặt con dâu thứ hai cứng đờ trong chốc lát, ngay sau đó lại khôi phục, liên thanh nói: "Mẹ hiểu lầm rồi, con không có ý đó. Con chỉ sợ mẹ chịu thiệt thòi thôi. Thôi được rồi, không nói chuyện này nữa, mẹ khỏe mạnh là tụi con yên tâm rồi." Cô ta ngồi thêm một lát, trà còn chưa uống hết đã đứng dậy cáo từ.
Sau khi cô ta đi, con gái ta không nhịn được nói: "Mẹ, lời của chị hai mẹ cũng nghe ra rồi đấy, còn không quên châm chọc ly gián nữa. Mẹ đừng để trong lòng nhé." Tôi xua tay nói: "Mẹ lại không nghe ra sao? Nhưng cô ta có ngàn mưu trăm kế, mẹ có chủ định của mẹ. Tiền của mẹ, không ai tơ tưởng lấy đi được. Đã cho Kiến Quốc thì là của Kiến Quốc. Nó dù có đem đi đốt, mẹ cũng nhận."
Con gái nhìn ta, lắc đầu rồi lại cười, nói: "Mẹ, có đôi khi mẹ bướng bỉnh thật đấy." Tôi liếc nó một cái: "Không bướng bỉnh thì sống được tới tám mươi sáu tuổi chắc?"
Tối hôm đó, Kiến Quốc đi làm về, ta đem chuyện con trai cả tới nhà và những lời con dâu thứ hai nói kể lại đầu đuôi cho anh nghe. Kiến Quốc nghe xong, im lặng hồi lâu, sau đó nói: "Mẹ, những chuyện này mẹ đừng để trong lòng. Chuyện tiền bạc, mẹ cứ tin con, con nhất định sẽ giữ gìn thỏa đáng cho mẹ. Ai mà vì chuyện này tới gây sự với mẹ, con là người đầu tiên không đồng ý." Tôi nói: "Con giữ gìn cái gì? Đó là tiền của con. Con tiêu đi mẹ mới vui." Anh cuống lên: "Mẹ, mẹ lại nói chuyện này rồi." Tôi bật cười, cười đến mức chảy cả nước mắt.
Cơn sóng gió này còn lâu mới hoàn toàn lắng xuống. Nhưng ta đã chẳng còn bận tâm nữa. Tôi sống hơn tám mươi năm, sớm đã nhìn thấu: Tiền bạc thứ này, dễ soi rõ lòng người nhất. Có kẻ thấy tiền là đỏ mắt; có người cho họ cả một núi vàng cũng không đổi mất lòng đôn hậu của họ. Kiến Quốc là loại người sau. Chỉ vì điều đó, dẫu cho cả thiên hạ này có chỉ trỏ sau lưng ta, ta cũng cam lòng.
Tiền bạc soi tỏ lòng người, tình thân không dựa vào sự trói buộc của huyết thống, mà nhìn vào sự hy sinh chân thực rõ ràng.