Năm ông nhà ta đi, ta vừa tròn sáu mươi mốt tuổi.
Đó là chuyện hồi tháng Chạp, tối hôm trước ông ấy còn ngồi bên mép giường nói với ta rằng, đợi sang xuân muốn về quê xem cây táo sau nhà cũ, nói cây đó mấy năm nay không ai chăm sóc, không biết còn kết quả hay không. Tôi cười ông ấy, nói đều đã tuổi nào rồi, còn vương vấn mấy quả táo đó. Ông ấy thở dài, nói người già rồi, cứ hay nhớ chuyện xưa. Sáng sớm hôm sau, ta như thường lệ chưa sáng trời đã dậy nấu cháo, cháo nấu xong đi gọi ông ấy, gọi mấy tiếng không thấy thưa, lật chăn lên sờ, người đã lạnh rồi. Xuất huyết não, đi gấp quá, đến một câu trọn vẹn cũng không để lại.
Tang lễ là nhờ hàng xóm trong thôn và mấy người trong họ giúp đỡ lo liệu. Tôi ngồi trong nhà chính, suốt một ngày không nói năng gì. Có không ít người đến phúng viếng, dập đầu, đốt giấy, an ủi ta, nói chị dâu phải nén bi thương. Tôi gật đầu, mặt đờ đẫn, như một pho tượng đất. Cho đến ngày đưa tang, khi quan tài khiêng ra khỏi ngưỡng cửa nhà cũ, ta mới đột nhiên "òa" lên khóc, khóc đến mức gần như đứng không vững. Giây phút đó ta mới thực sự hiểu rằng, từ nay về sau, trong căn nhà này chỉ còn lại một mình ta. Người đàn ông đã sống cùng ta hơn ba mươi năm đó, sẽ không bao giờ trở lại nữa.
Sau khi ông nhà đi, ta giữ căn nhà cũ qua hơn nửa mùa đông. Nhà cũ là nhà gạch ngói xây từ ba mươi năm trước, mái nhà có chỗ lùa gió, cứ đến nửa đêm về sáng là lạnh như hầm băng. Tôi không nỡ đốt quá nhiều than, sợ tốn tiền, cứ quấn một chiếc chăn bông cũ, co quắp trên giường lò chờ trời sáng. Trên chân mọc mụn đông, vừa ngứa vừa đau, đi lại khập khiễng. Chị Vương hàng xóm nhìn không đành lòng, dăm ba bữa lại đưa cho ta ít canh nóng cơm nóng, khuyên ta lên thành phố tìm các con trai. Tôi lắc đầu, không nói gì.
Không phải ta chưa từng tìm. Lúc ông nhà mới đi, ta đã gọi điện cho con trai cả, con trai cả mở cửa hàng kim khí ở huyện, nhà có hai đứa con, cuộc sống đúng là không dư dả. Tôi ướm lời nói, muốn đến chỗ nó ở một thời gian, đợi qua cơn này rồi tính sau. Con trai cả ở đầu dây bên kia im lặng hồi lâu, nói, mẹ, không phải con không cho mẹ đến, thực sự là nhà cửa chật chội, hai đứa trẻ nghịch ngợm, mẹ đến rồi đến giấc ngủ yên tĩnh cũng không có được. Hay là mẹ cứ ở quê trước, đợi trời ấm lên rồi tính. Tôi ừ một tiếng, cúp điện thoại.
Mấy ngày sau, ta lại gọi cho con trai thứ. Con trai thứ làm việc ở tỉnh lỵ, con dâu là người thành phố, nhà có hai phòng ngủ. Điện thoại kết nối, giọng con trai thứ tuy ôn hòa, nhưng trong lời nói lại lộ ra vẻ khó xử: Mẹ, mẹ biết tình hình chỗ con rồi đấy, nhà chỉ có bấy nhiêu, con cái lớn rồi phải học thêm, trong nhà đến chỗ xoay người cũng không có. Mẹ cứ ở tạm chỗ anh cả, chỗ con thực sự khó sắp xếp.
Hai cuộc điện thoại gọi xong, lòng ta sáng như gương. Không phải chỗ chật, mà là không muốn đón. Hai đứa con trai mỗi đứa đều có gia đình sự nghiệp riêng, bà già này trở thành một gánh nặng, chẳng ai muốn ôm vào thân. Tôi sống sáu mươi mốt năm, lần đầu tiên thấm thía thực sự thế nào gọi là "không nhà để về". Nhà cũ vẫn còn đó, nhưng không còn ông nhà, căn nhà ấy lạnh lẽo như một ngôi mộ trống.
Mùng ba Tết, con gái về. Con gái tên Tú Lan, lấy chồng ở huyện bên cạnh, đi xe mất hơn một tiếng đồng hồ. Lúc nó bước vào cửa, ta đang quấn áo bông ngồi bên lò sưởi, trong nhà lạnh đến mức nhìn thấy cả hơi thở. Con gái gọi một tiếng "Mẹ", giọng đã nghẹn lại. Nó bước nhanh tới, ngồi thụp xuống, nắm lấy đôi bàn tay vừa đỏ vừa sưng của ta, nước mắt lã chã rơi: "Mẹ, một mình mẹ ở đây ăn Tết thế nào? Tay mẹ sao lại đông thành ra thế này?"
Tôi nhếch môi, định nói không sao, nhưng miệng vừa méo đi, nước mắt cũng theo đó mà rơi xuống. Con gái ôm ta khóc một hồi lâu, sau đó đứng dậy, lau nước mắt, nói: "Mẹ, theo con về nhà."
Tôi ngẩn người. Về nhà? Nhà nào? Con gái nhìn thấu tâm tư của ta, nói: "Về nhà con, về nhà của Tú Lan và Kiến Quốc. Mẹ thu dọn đồ đạc đi, hôm nay đi theo con luôn. Căn nhà cũ này mẹ đừng quản nữa, sau này có con và Kiến Quốc lo."
Tôi không đồng ý ngay. Không phải không muốn, mà là không dám. Điều kiện nhà con gái ta đại khái nắm rõ, hai đứa cháu ngoại đều đang đi học, con rể Kiến Quốc làm công nhân ở nhà máy cơ khí huyện, lương không cao, con gái đứng quầy ở trung tâm thương mại, thu nhập cũng không ổn định. Hai vợ chồng trẻ thắt lưng buộc bụng, nuôi hai đứa con ăn học, cuộc sống đã đủ chật vật rồi. Tôi mà đi, thêm miệng ăn, thêm người mặc áo khám bệnh, chẳng phải là thêm phiền phức sao?
Con gái như nhìn ra nỗi lo lắng của ta, dịu giọng nói: "Mẹ, mẹ đừng nghĩ nhiều. Tính tình con rể mẹ mà mẹ còn không hiểu sao? Anh ấy hiểu chuyện lắm, không nói gì đâu. Sáng nay lúc con ra khỏi cửa anh ấy còn dặn con, nói nếu mẹ thông suốt rồi thì đón mẹ qua, đừng để mẹ một mình ở quê chịu khổ."
Tôi ngẩng đầu nhìn nó, lòng vừa xót xa vừa ấm áp. Kiến Quốc đứa con rể đó, ta biết rõ. Nó kết hôn với con gái ta gần hai mươi năm, lễ tết về nhà, chưa bao giờ nói năng nhiều lời, nhưng rất thạo việc, làm lụng nhanh nhẹn. Mỗi lần về đều tranh giúp ta chẻ củi, gánh nước, sửa sang đồ đạc. Trong nhà có món ngon, nó luôn gắp món ta thích vào bát ta, còn mình thì ăn mấy thứ vụn vặt. Những năm qua, đối với bà nhạc là ta đây, nó thực sự không có chỗ nào để chê.
Nhưng "không có chỗ để chê" là đối với những lần chung đụng ngắn ngủi dịp lễ tết, còn thực sự muốn sống chung dưới một mái nhà quanh năm suốt tháng, đó hoàn toàn là chuyện khác. Một ngày hai ngày thì dễ, một tháng hai tháng cũng có thể nhịn, nhưng một năm hai năm thì sao? Mười năm tám năm thì sao? Ai có thể đảm bảo không phiền không chán? Thân già này của ta, đến nhà người ta, lỡ một ngày không cử động được nữa, chẳng phải là gây rắc rối lớn cho con gái sao?
Tôi ngồi trên mép giường lò nhà cũ, hồi lâu không nhúc nhích. Con gái cũng không giục ta, cứ lẳng lặng giúp ta thu dọn đồ đạc. Nó xếp từng chiếc áo của ta lại, dùng vải bọc di ảnh của ông nhà cho vào rương, lại vào bếp thu xếp nốt chút gạo và rau còn sót lại. Lúc sắp đi, con gái khóa cửa nhà cũ, ta đứng trước ngưỡng cửa, ngoái đầu nhìn cây táo trơ trụi trong sân.
Điều cuối cùng ông nhà vương vấn lúc sinh thời chính là cây táo này. Ông ấy nói sang xuân sẽ về xem. Giờ đây cây vẫn còn đó, người đã mất rồi. Tôi quay mặt đi, không để con gái nhìn thấy mình rơi nước mắt.
Chiều hôm đó, con gái thuê một chiếc xe bánh mì, chở ta rời khỏi ngôi làng ta đã sống hơn nửa đời người. Xe xóc nảy dọc theo đường quê, ta ngồi ở ghế sau, ôm trong lòng một bọc vải, bên trong đựng chút tích cóp ít ỏi còn lại của ta — một cuốn sổ tiết kiệm, vài bộ quần áo thay đổi, và một tấm ảnh đen trắng của ông nhà. Ngoài cửa sổ xe, đồng ruộng mùa đông một màu vàng úa, thi thoảng có vài con chim sẻ bay lên từ dây điện, vỗ cánh rào rào.
Đến nhà con gái, ta mới thực sự nhìn rõ căn nhà này nhỏ đến mức nào. Đó là căn nhà cũ cơ quan phân cho từ những năm trước, hai phòng ngủ, một phòng khách nhỏ, bếp đặt ở ban công, nhà vệ sinh chỉ bằng bàn tay. Cháu ngoại trai ở nội trú không thường xuyên về, cháu ngoại gái còn đang học tiểu học, tự ngủ một chiếc giường nhỏ. Con gái dẫn ta đến một trong hai phòng ngủ, nói: "Mẹ, phòng này cho mẹ ở, con bé con sẽ chen chúc với tụi con."
Tôi vội xua tay, nói: "Thế sao được? Con bé đang tuổi lớn, không thể để nó chịu thiệt thòi. Mẹ ngủ phòng khách là được rồi, trải chiếu dưới đất cũng xong."
Con rể Kiến Quốc thò đầu ra từ trong bếp, tay còn dính bột, cười nói: "Mẹ, mẹ cứ nghe lời Tú Lan đi. Mẹ lớn tuổi rồi, phải ngủ giường. Con bé con chen với tụi con mấy ngày không sao đâu, đợi trời ấm lên, con lại dựng cho nó một cái giường nhỏ ở phòng khách."
Tôi nhìn nó, môi mấp máy, cuối cùng không nói được gì. Kiến Quốc là người thành thật, lời nó nói ra là chắc như đinh đóng cột. Tối hôm đó, con gái xào mấy món ăn, Kiến Quốc còn đặc biệt hầm một nồi canh sườn. Tôi ngồi trước bàn ăn, bưng bát cơm trắng, thế nào cũng không nuốt trôi. Cả gia đình quây quần bên nhau, náo nhiệt là thế, nhưng lòng ta cứ thấy không yên. Tôi nợ gia đình này, từ khoảnh khắc bước chân vào cửa, đã bắt đầu ghi lại từng khoản một rồi.
Mấy tháng đầu, ta bứt rứt cả người. Mỗi ngày vừa mở mắt, đã nghe thấy con gái bận rộn trong bếp, cháu ngoại gái đọc bài trong phòng khách, Kiến Quốc vệ sinh cá nhân ngoài ban công. Tôi nằm trên giường trong căn phòng nhỏ, nhìn chằm chằm lên trần nhà, cảm thấy mình như một người ngoài. Tôi tranh giúp con gái rửa bát, lau bàn, quét nhà, nhưng con gái luôn nói: "Mẹ nghỉ ngơi đi, mấy việc này cứ để con." Tôi tranh ra ban công phơi quần áo, Kiến Quốc nhìn thấy, vội vàng đón lấy: "Mẹ đừng động vào, sàn ban công trơn lắm, mẹ mà ngã thì nguy to."
Tôi đành lủi thủi ngồi lại ghế sofa, hai bàn tay không biết đặt vào đâu. Lúc ăn cơm, con gái luôn gắp món ngon vào bát ta, Kiến Quốc cũng thỉnh thoảng múc thêm canh cho ta. Tôi ăn rất chậm, mỗi miếng đều như đang nhai những tâm sự. Đêm nằm trên giường, ta trằn trọc không ngủ được, trong đầu toàn là hình bóng căn nhà cũ, và khuôn mặt đã mờ nhạt của ông nhà. Thỉnh thoảng nửa đêm dậy đi vệ sinh, đi qua cửa phòng họ, nghe thấy bên trong vọng ra tiếng nói chuyện khe khẽ, ta liền bước đi cực nhẹ, sợ họ biết ta không ngủ được lại phải lo lắng cho ta.
Quãng thời gian đó, ta không nói với hai đứa con trai. Con trai cả sau đó có gọi điện, nghe nói ta dọn đến nhà em gái ở, chỉ "ồ" một tiếng, nói "thế cũng tốt", rồi không còn gì nữa. Con trai thứ còn rảnh rang hơn, đến điện thoại cũng ít đến đáng thương. Tôi ngồi trong căn phòng nhỏ ở nhà con gái, nhìn trời ngoài cửa sổ, lòng trống rỗng. Có đôi khi ta nghĩ, hay là cứ về nhà cũ cho xong, sống một mình, đỡ liên lụy người khác. Nhưng con gái không cho, con rể càng không cho. Có một lần ta buột miệng nhắc tới, Kiến Quốc đang ngồi xổm dưới đất sửa ổ cắm, không ngẩng đầu lên nói: "Mẹ, mẹ đừng nghĩ quẩn. Có miếng của tụi con ăn thì có miếng của mẹ ăn. Mẹ cứ yên tâm mà ở, cứ coi đây là nhà mình."
Nó nói xong, ngẩng đầu cười với ta một cái. Nụ cười đó rất nhạt, nhưng lại như một tia nắng mùa đông lọt vào, sưởi ấm lòng ta.
Tôi cứ ngỡ, ở chừng ba năm tháng, đợi trời ấm lên, đợi chuyện nhà cũ xử lý xong, ta sẽ dọn về. Một người làm mẹ, quanh năm suốt tháng ở nhà con gái, ra cái thể thống gì? Những lời ra tiếng vào trong thôn, ta không cần tận tai nghe cũng có thể đoán được tám chín phần mười.
Nhưng ta vạn lần không ngờ tới, lần ở này lại kéo dài suốt hai mươi lăm năm. Càng không ngờ tới là, trong hai mươi lăm năm này, con rể chưa từng một lần tỏ thái độ với ta, chưa từng có nửa lời oán trách. Nó giống như một bức tường cũ kiên cố, trong năm tháng dài đằng đẵng, đã chắn hết mọi gió sương ở bên ngoài.
Gợi ý cuối chương: Tôi cứ ngỡ chỉ là tạm bợ, vạn lần không ngờ tới, lần ở này lại kéo dài suốt hai mươi lăm năm.